تبلیغات
گفته ها و ناگفته های وحی - ناسخ و منسوخ در قرآن از نگاهی متفاوت (قسمت دهم)

ناسخ و منسوخ در قرآن از نگاهی متفاوت (قسمت دهم)

پنجشنبه 19 دی 1392 06:47 ب.ظ   نویسنده : علی آقاپور      


نسخ مشروط

گفتیم نسخ به آن معنی که حکم آیه ای به طور کامل از بین رفته و در دوران های آینده از آن آیه هیچ گونه استفاده ای نشود ،در قرآن اتفاق نیافتاده است. اگر چه این نوع از نسخ عقلا امکان ناپذیر نیست، اما در صورت وقوع آن، نقصی بر آیات ابدی قرآنی  به شمار می رود که در حد توان تلاش کرده ایم، قرآن را از این نقص مبرا سازیم.

اما در میان آیات قرآنی آیاتی هستند که پس از نزول، جای حکم آیاتی را که قبلا نازل شده و مورد عمل قرار گرفته بودند، می گیرند و از یک جهت معینه به زمان اعتبار حکم قبلی خاتمه می دهند، نه ازجهات مختلف، بدون این که حکم و معنای اصلی از بین برود. به آیات قبلی منسوخ و به آیات بعدی ناسخ گویند مثلا در اول بعثت به مسلمانان دستور این بود که با کفار به مسالمت رفتار کنند و بعد از مدتی آیۀ قتال  نازل شد و به حکم مسالمت، در یک جهت معین خاتمه داد، اما چنان چه باز مسلمانان در شرایط فوق قرار گرفتند، علما و فقها با استناد به آن آیات می توانند حکم صلح را صادر کنند.

اگر در آیات صلح و هم در آیات قتال تعمق کنیم، معانی زیادی عاید می شود. امکان دارد موفقیتی که از قتال عاید شده بود، اگر در اول آن صلح نبود ، آن مقدار منافع معنوی عاید نمی شد. لذا آثار معنوی ناسخ مکمل آثار معنوی منسوخ است.

معانی آیات به اصطلاح منسوخ، منجمد نیستند و نه فقط به زمان حال، بلکه به زمان های آینده نیز دلالت دارند.اگر در آیات صلح تعمق کنیم، متوجه می شویم که قبل از ابلاغ حقایق مسئول شمردن معقول نیست و بدون اتمام حجت جنگ صحیح نمی باشد، باید با صلح، پند و اندرز کرد، بعد اگر نتیجه ای عاید نشد، جنگ کرد. این درس ها برای تمام زمان ها وجود دارد نه این که فقط مخصوص زمان رسول اکرم صلی الله علیه و آله بود، این آیات و احکام تا ابد باقی هستند و بایستی تا قیامت به آن ها عمل کرد.

"این معنی از ضروریات مذاق دین و ظواهر کتاب و سنت است که خداوند قبل از این که حجت بر کسی تمام شود ، او را عقاب نمی کند و مواخذه و عتاب همیشه بعد از تمام شدن بیان است". (المیزان،ترجمۀ سید محمد باقر همدانی، بنیاد علمی و فکری علامه طباطبائی، ج9،ص 238)

آیة الله طالقانی، نسخ حکم و بقای قرائت را به معنی از  میان برداشتن حکم آیه و الغای آیه نمی دانند و می فرمایند: " نسخ کلی حكم از هر جهت وهر حیثیت هم دلیل و موردی در قرآن ندارد و مثالهایی که برای نسخ حكم آورده اند جزنسخ حیثیتی و زمانی را نمی رساند، نسخ باین معنی که با در نظر گرفتن خصوصیات وشرائط و حیثیات باشد درهای اجتهاد و استنباط را به روی اهل نظر باز میكند و مطابق با تعمیم آیۀ نسخ و ابدیت قرآن حكیم میباشد." ( سید محمود طالقانی، پرتوی از قرآن، ج1،شركت سهامی انتشار، ۱۳۶۰، ص ۲۶۳) به این ترتیب به گمان ایشان نسخ از مقولۀ تکامل است و اجتهاد را در بطن خویش و به عنوان یک ساز و کار به جامعۀ اسلامی ارائه می دهد. ( علی خوشگواری، روزنامه ایران، شماره 3401 به تاریخ 3/12/84، صفحه 10 (فرهنگ و اندیشه))

آیة الله معرفت در کتاب علوم قرآنی اشاره به این نوع از نسخ نموده اند و آن را نسخ مشروط نامیده اند:

"این گونه نسخ شاید برای برخی تازگی داشته باشد . ولی با تامل در بسیاری از آیاتی که منسوخ شمرده شده اند ، می توان دریافت که نسخ آنها نسخ مطلق نبوده ، بلکه به شرایط خاص همان دوران بستگی داشته است. به این معنا که با تغییر آن شرایط و بهبود وضع ، حکم سابق منسوخ گردیده و حکمی متناسب با شرایط جدید تشریع گردیده است و اگر احیانا همان شرایط زمانی و مکانی پیش آید ، آیات مربوطه از نو قوت گرفته و قابل اجرا است .

روشن ترین شاهد برای نسخ مشروط آیات صفح ( گذشت ) و چشم پوشی از آزارمشرکان و معاندان اسلام است . مسلمانان صدر اسلام به ویژه در مکه دستور یافتند تا در مقابل آزار مشرکان خویشتن داری کنند و صبر و بردباری از خود نشان دهند ، زیرا آنان در مکه در موضع ضعف قرار داشتند و در صورت مقابله به مثل ، امکان نابودی آنان می رفت . در سورۀ جاثیه آمده :

" قُل لِّلَّذِینَ آمَنُوا یَغْفِرُوا لِلَّذِینَ لا یَرْجُون أَیَّامَ اللَّهِ "(جاثیه 45 : 14) [ ای پیامبر ] به کسانی که ایمان آورده اند بگو تا از کسانی که از ایام الله بیمی ندارند در گذرند » . مقصود از « ایام الله » وقایع هولناک و کنایه از عقوبت های سخت الهی است .

لذا دستور گذشت در این آیه صرفا به جهت ضعف موضع مسلمانان بوده که باید رعایت می کردند . موقعی که جامعه اسلامی شوکت و قدرت خود را یافت ، اذن درقتال صادر شد:" أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ" : به کسانی که جنگ بر آنان تحمیل شده ، رخصت [ جهاد ] داده شده است ، چرا که مورد ظلم قرارگرفته اند و البته خدا بر پیروزی آنان سخت تواناست. (حج ، 22 : 39 ) سپس دستور مقابله آمد وآیه " حَرِّضِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَى الْقِتَالِ" :" مؤمنان را به جهاد بر انگیز".( انفال 8 : 65 )  و نیز آیه " فَاعْتَدُواْ عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَیْكُمْ": "همانگونه که بر شما تعدی کرده ، بر او تعدی کنید." (بقره 2 : 194 ) »و آیه " فَاقْتُلُواْ الْمُشْرِكِینَ حَیْثُ وَجَدتُّمُوهُمْ" : "مشرکان را هر کجا یافتید بکشید" (.توبه 9 : 5 ) صدور یافت .

تمامی این آیات در سوره های مدنی است .

همچنین در رویارویی با یهود مدینه ابتدا دستور گذشت آمد ، ولی در عین حال مشخص نموده که این گذشت موقت است " فَاعْفُواْ وَاصْفَحُواْ حَتَّى یَأْتِیَ اللّهُ بِأَمْرِهِ": پس عفو کنید و در گذرید ، تا خدا فرمان خویش را بیاورد" .( بقره 2 : 109)  »ولی پس از قدرت یافتن اسلام و توسعه یافتن توطئه های یهود پیرامون مدینه دستور جنگ با آنان صادرگشت تا هنگامی که خفت جزیه دادن را بپذیرند "حَتَّى یُعْطُواْ الْجِزْیَةَ عَن یَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ  ": تا با [ کمال ] خواری به دست خود جزیه دهند." (توبه 9 : 29) » برخی این گذشت را برروح تسامح دینی حمل کرده اند ، که باید روح گذشت و چشم پوشی بر مسلمانان حاکم باشد ، لذا آیات صفح را منسوخ نمی دانند. (. ر . ک : آقای خویی ، البیان ، ص 308 .) ولی همانگونه که متذکر شدیم ، گذشت در مقابل بی شرمی دشمن غدار ، یک گونه سازش و تساهل به شمار می رود که با روح عزت اسلامی منافات دارد ، مگر آنکه موقعیت ایجاب کند تا آمادگی لازم فراهم گردد .

این گونه آیات را با عنوان « نسخ مشروط » مطرح ساختیم ، بدین جهت که آیات منسوخه مربوط به شرایط خاص زمانی و مکانی خویش است و چنان چه در رقعه مکانی یا برهه زمانی آن گونه شرایط پیش آید ، آیات صفح قوت یافته و حاکم خواهد بود.از همین قبیل است آیاتی که برخی احکام را تدریجا تشریع نموده است .

به این ترتیب که ابتدا با لحنی ملایم حکمی بیان شده ، سپس شدید و شدیدترگردیده است . مانند آیات تشریع قتال که از مرحله اذن در قتال شروع شده (حج 22 : 39 .) ، سپس مقاتله با کفار معتدی و متجاوز را شامل شده است. (انفال 8 : 61 . نساء 4 : 91 .) آنگاه کفار مجاور و نزدیک به حوزه اسلامی را در برگرفته (توبه 9 : 123  ) و بالاخره اعلام استیصال ( نابود کردن مطلق ) کفار ومشرکین صادر شده است. (توبه 9 : 5 و 36)این مراحل ممکن است امروز هم اتفاق بیفتد و هر دستوری متناسب با شرایط زمانی و مکانی خود حاکم است . لذا در این قبیل آیات ، نسخ مطلق انجام نگرفته است . آیات مراحل تحریم خمر نیز از همین قبیل شمرده می شود . همچنین مطلق احکامی که تدریجا و مرحله به مرحله تشریع گردیده ، در هیچ کدام نسخ ، مطلق نیست و همه آنها نسخ مشروط اند".(معرفت، محمد هادی، علوم قرآنی، ص 267)

البته نکته قابل تامل این که ممکن است از یک آیه معانی بیشماری استنباط شود،مثلا در همان آیات صلح و جنگ فقط این طور نیست که با توجه به نسخ مشروط اگر در شرایط قدرت بودیم آیات صلح دیگر به درد نخواهد خورد، بلکه در آن شرایط هم بایستی به اهداف تک تک آیات صلح نظر داشته باشیم که آیا آن ها مراعات می شوند یا نه، مانند این که آیا در عین قدرت اتمام حجت می کنیم یا نه، به قول آیۀ الله خویی آیا روح گذشت اسلامی مراعات می شود یانه.آن چه آیۀ الله خویی فرموده اند اگر چه علت تامه و دلیل کامل عدم نسخ آیات صلح توسط آیات قتال نمی باشند اما نبایستی روحیۀ گذشت در تعالیم دینی را نادیده انگاشت. 

هم چنین در آیه مشهور نجوی که تنها آیه ایست که خیلی از مفسرین قائل به نسخ حکم آن می باشند، اگر به فرض پذیرش نسخ حکم آیه مبنی بر عدم پرداخت صدقه در صورت نجوی با حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله، باز درسهای زیادی هست که در تمام زمان ها می توان از آن آیۀ به اصطلاح منسوخه آموخت. مثلا این که نبایستی وقت کسانی را که در راس امور اجتماعی قرار دارند، با سخنان بی ارزش گرفت و یا ده ها پیام دیگر که می توان از آن آیۀ مبارکه آموخت.

حجة الاسلام قرائتی در تفسیر نور برای آیۀ 12 از سورۀ مجادله 13 پیام و در آیۀ 13 همان سوره 13 پیام استخراج کرده اند که اگر حکم آیه منسوخ شده بود و فقط قرائت می شد، چنین استفاده های مفهومی از آن نمی شد. به تعبیر دیگر در تمام زمان ها می توان متناسب با شرایط از همۀ آیات قرآنی بهره برد و نسخ موقت یا دائم حکم آیه ای به معنی تعطیلی آن آیه نخواهد بود.

                                                                                                                                                                           ادامه دارد...


برچسب ها: ناسخ و منسوخ ، نسخ مشروط ، آیات گذشت ، آیات قتال ،
دنبالک ها: نقدی بر موضوع نسخ آیات صفح ، نسخ مشروط از آیة الله معرفت ،
آخرین ویرایش: دوشنبه 18 فروردین 1393 11:11 ب.ظ
دیدگاه ها ()
پنجشنبه 23 شهریور 1396 05:29 ب.ظ
It is perfect time to make some plans for the future and it is time to
be happy. I have read this post and if I could I desire
to suggest you few interesting things or tips.
Maybe you can write next articles referring to this article.
I desire to read more things about it!
شنبه 14 مرداد 1396 06:25 ب.ظ
Very good information. Lucky me I came across your site by chance
(stumbleupon). I've bookmarked it for later!
جمعه 18 فروردین 1396 09:25 ب.ظ
Hi, just wanted to mention, I loved this article. It was practical.
Keep on posting!
یکشنبه 18 اسفند 1392 12:01 ب.ظ
یکشنبه 18 اسفند 1392 12:00 ب.ظ
استفاده کردیم برادر کانون (برای مزاح گفتم )خیلی عالی بود
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر

درباره وبلاگ


  • با سلام
    با توفیق خداوند متعال , وبلاگ "گفته ها و ناگفته های وحی" فعلا در دو موضوع "تفسیر آیات مشکله و علوم قرآنی" افتتاح گردیده است. از پژوهش گران گرامی و مخاطبان عزیز , عاجزانه تقاضا داریم به علت اهمیت موضوع قرآن چنان که مطلبی نیاز مند توضیح رسایی بود , آن را با ایمیل یا ثبت نظر به اطلاع ما برسانند. هم چنین اگر مطلبی نادرست در وبلاگ درج شده باشد، مارا از نادرستی آن آگاه سازید. با تشکر

نویسندگان

  • علی آقاپور(66)