تبلیغات
گفته ها و ناگفته های وحی - معرفی کتاب "المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الكریم" اثر " محمد فؤاد عبدالباقی"

معرفی کتاب "المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الكریم" اثر " محمد فؤاد عبدالباقی"

یکشنبه 10 آذر 1392 09:47 ق.ظ   نویسنده : علی آقاپور      


گاهی از یک آیه فقط کلمه ای یادمان می ماند و از طریق آن می خواهیم به کل آیه دسترسی پیدا کنیم و یا می خواهیم بدانیم کلمۀ مقدسۀ "الله" در قرآن چند بار تکرار شده است. برای این منظور کتاب "المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الكریم" می تواند راهنمای خوبی باشد. البته امروزه نرم افزارهایی هم جهت این امر به وجود آمده که کار را از کتاب هم آسانتر کرده اند، یعنی با نوشتن کلمۀ مورد نظر در کامپیوتر یا گوشی همراه به کل آیه و تعداد تکرار آن کلمه در قرآن دسترسی پیدا می کنیم.

 "معجم" در لغت به معنی "رفع ابهام شده، ازالۀ التباس گردیده" (قزوینی، مقدمۀ المعجم، به نقل از لغت نامۀ معین ) و در اصطلاح "به مجموعه هایی گفته میشود كه اطلاعاتی را طبقه بندی شده، بر اساس الفبا ارائه میكنند". (مدخل لدراستة المراجع، عبد الستار الحلوجی، ص 41.)

سابقه کتاب معجم الفاظ قرآن در بین مسلمانان تحت عنوان کشف الایات به سدۀ پنجم هجری بر می گردد.  آقا بزرگ تهرانی نوزده اثر با این عنوان را معرفی كرده است که اولین آنها كشف آیات القرآن از سید مرتضی علم الهـدی (درگذشت 436 ق ) است.( الذریعة، ج 18، ص 3-6.)

 

سابقه کتاب معجم الفاظ قرآن در بین مسلمانان تحت عنوان کشف الایات به سدۀ پنجم هجری بر می گردد.  آقا بزرگ تهرانی نوزده اثر با این عنوان را معرفی كرده است که اولین آنها كشف آیات القرآن از سید مرتضی علم الهـدی (درگذشت 436 ق ) است.( الذریعة، ج 18، ص 3-6.)

 

سابقه المعجم المفهرس را باید در نجوم الفرقان جستجو كرد. اروپاییان برای تحقیقات مورد نظر خود نیاز به فهرست و كشاف قرآن داشتند. گوستاو فلوگل[1] (1802ـ1870 م) مستشرق آلمانی كتاب "نجوم الفرقان فی اطراف القرآن" را به منظور تأمین این نیاز تدوین و آن را در 1843 در لایپزیك منتشر كرد.[2]

خود عبدالباقی در مقدمه می‏نویسد، كتاب فلوگل را اساس المعجم المفهرس قرار دادم. امّا اینگونه نبوده كه چشم بسته و بدون تغییر همة طبقه‏بندی فلوگل را اجرا كند بلكه قاموس‏های لغت و تفسیرهای ادبی را نیز مطالعه و مورد توجه قرار داد. پس از مدتی پژوهش و گردآوری مواد و نظام‏مند كردن آنها، قانع نشده و گروهی را به كار گرفت تا بلكه با استفاده از نظرات جمعی كار اتقان بیشتر پیدا كند.

عبدالباقی در مقدمه المعجم المفهرس حدود چهل خطای فاحش فلوگل را در ماده‏یابی واژگان برمی‏شمارد. مثلاً فلوگل فَاَثَرْنَ را در ماده «ا ث ر» آورده در حالی كه ریشه آن «ث و ر» است. نیز مشكلات دیگر فلوگل را تحلیل كرده و كار خود را برتر و بی‏نقص‏تر معرفی می‏نماید. اما پژوهشگران جدید نقص‏ها و اشكالات المعجم المفهرس را یافته و كارهای كامل‏تری عرضه كردند. المعجم المفهرس لكشف آیات القرآن [3]نوشته رضا كیان‏زاد در زمره پژوهشهایی است كه تكامل یافتة كار عبدالباقی است.

داوری مؤلف آن دربارة كتاب عبدالباقی چنین است:

 المعجم المفهرس در نوع خود كتابی كامل است و حدود 60 سال توسط ناشران سرشناس لبنان، مصر، سوریه و ایران چاپ شده است. امّا تعدادی غلط چاپی دارد كه این تعداد برای چنین متنی با ابزارهای چاپ آن روز، واقعاً ناچیز و قابل اغماض است. امّا برای ناشرینی كه در این 60 سال با همان غلط‏ها منتشر كرده‏اند، نمی‏توان تحسین فرهنگی قائل شد. ایشان این اغلاط را فهرست كرده است. كتاب كیان‏ زاد، افزون بر تصحیح اغلاط و برخورداری از امكانات كتاب عبدالباقی، دارای حداقل سه امكان جدید است. تعداد تكرار ماده در كل قرآن و بسامدی مشتقات آن ماده را نشان می‏دهد. تعداد كلمات از ابتدای قرآن تا یك كلمه را نیز مشخص می‏كند. همچنین مشتقات بیشتری نسبت به عبدالباقی استخراج كرده است.

ترتیب مواد المعجم المفهرس مبتنی بر روش لغت‏نامه‏های معتبر عربی مانند اقرب الموارد و الاساس زمخشری است. پس از ماده مشتقات را به این ترتیب آورده است: فعل مجرد معلوم (ماضی سپس مضارع)، فعل مجرد مجهول (ماضی سپس مضارع)، فعل‏های مزید، اسم فاعل، اسم مفعول، اسامی.

بنابراین اساس كار عبدالباقی نظام‏مند كردن اصطلاحات و واژگان قرآن بر اساس حروف ماده (مصدر) است و ذیل هر ماده، مشتقات آن را آورده است.

البته صرفاً ماده و اشتقاقات در دستور كارش نبوده بلكه شكل‏های مختلف تركیبی را نیز آورده است.

واژه‏گزینی آن، درون قرآنی است. یعنی واژ‏گان خود قرآن را مرتب و نظام مند كرده است. اینگونه نیست كه واژگانی از بیرون از قرآن مثلاً از فرهنگ متداول مردم برگرفته باشد.

عبدالباقی چندگونه اطلاعات را ارائه كرده است: واژه، متن آیه، شماره آیه، مكی یا مدنی بودن سوره، شماره سوره. زیر برخی واژه‏ها، تعداد كاربرد (بسامد) آن را نیز عرضه كرده است.

عبدالباقی در جمادی الآخر سال 1358ق / 1938م از آن فارغ شد. حروف چینی و حروف خوانی و كنترل نهایی آن تا 1364 ق / 1945م به طول انجامید ودر این سال در قاهره چاپ شد.9 در واقع متن كار شده را در 1939 م به دارالكتب المصریه برای بررسی نهایی تحویل داد. امّا انتشار آن با تأخیر مواجه شد.

این اثر در چاپ‏های مختلف و انواع متنوع و تیراژهای زیاد منتشر شده است. یك چاپ همراه با متن قرآن در هر صفحه است. مشخصات این چاپ اینگونه است:

المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الكریم، بحاشیة المصحف الشریف، قاهره، دارالحدیث، 1408 ق/ 1988 م.

محمدباقر بهبودی آن را در ایران همراه با مقدمه فارسی چاپ كرد.

كتاب عبدالباقی پایه و مبنای بسیاری از فهرست نگاری‏ها شد و پژوهشهای مختلفی در تكمیل آن انجام یافت. علاوه بر پژوهش رضا كیان‏زاد كه قبلاً اشاره شد، آقایان اسماعیل احمد عمایره و عبدالحمید مصطفی السید دو تن از استادان دانشگاه امام محمد بن سعود و دانشگاه یرموك به تكمیل المعجم المفهرس با فهرست‏سازی از ادوات و ضمائر پرداختند.10 عبدالباقی همة واژگان قرآن را فهرست‏سازی نكرد بلكه فقط افعال و اسماء مصرح را مرتب نمود و ضمائر و حروف و دیگر ادوات را رها كرد. البته گاهی واژه‏هایی مثل سوف و هذان را آورده است. اما كتاب معجم الادوات و الضمائر كار عبدالباقی را تكمیل كرد و همة واژه‏هایی نظیر بل، هذا و الذین را با نظم الفبایی فهرست‏نویسی كرده است. روش این كتاب دو مرحله‏ای است. یعنی ابتدا فهرستی از ادوات و ضمائر عرضه كرده است. استفاده كننده با انتخاب واژه به صفحه آن مراجعه و اطلاعات لازم را دریافت می‏كند.

ساختار ارائه اطلاعات آن همانند، المعجم المفهرس عبد الباقی است.

دیگر آثاری كه به نحوی مقتبس یا مشابه یا تكمیل المعجم المفهرس است، بسیار زیاد است. فقط به نمونه هایی از آنها اشاره میشود:

المعجم المفهرس لآیات القرآن الكریم، محمد منیر الدمشقی، بیروت، دار القلم، بی تا.

قائمه معجمیه بالفاظ القرآن الكریم و درجات تكرارها، محمد حسین ابوالفتوح، بیروت، مكتبة لبنان، 1990 م / 1410 ق .

معجم كلمات القرآن العظیم، محمد عدنان سالم و محمد وهبی سلیمان، بیروت و دمشق، دار الفكر و دارالفكر المعاصر / 1419 ق / 1998 م .

قالب و ساختار همة اینها شبیه المعجم المفهرس است ولی در برخی جزئیات اختلاف دارند. با توجه به اینكه همة اینها در صدد ارائه، فهرست كاملتر و آسانتر بوده‏اند، از اینرو می‏توان گفت: معجم نگاری قرآن همواره رو به پیشرفت بوده است. علی رغم فهرستهای فراوانی كه پس از المعجم المفهرس منتشر شده، امّا هنوز این كتاب رونق خود را از دست نداده است.

در نوشتن این نوشته از مقالۀ :المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الكریم نوشتۀ محمد حسینی، نشریۀ: اطلاع رسانی و کتابداری » کتابهای اسلامی » زمستان 1380 - شماره 7 ، ص 107 تا 110" با تغییرات اندکی استفاده شده است.

گروه نویسندگان کانون مسجد حاج علی اصغر

 



1 - Gustav Leberecht Flugel
فلوگل خدمات مختلف فرهنگی در عرصه دانش‏های اسلامی داشت از جمله الفهرست ابن ندیم را برای اولین بار تصحیح كرد. نیز كشف الظنون، التعریفات جرجانی را منتشر كرد

[2] - Nujum al-furqan fi atraf al-Quran: Concordance of the koran, compiled alphabetically and according to roots of worksLahore‚1989.219p

3 - . مشخصات كتابشناختی:
المعجم المفهرس لكشف آیات القرآن، دو جلد در یك مجلد، رضا كیان‏زاد، تهران، انتشارات كیان كتاب، 1422 ق / 1380. عنوان فرعی جلد اول: فرهنگ آیه‏یاب قرآن كریم، عنوان فرعی جلد دوم: فرهنگ كلمات قرآن مجید با معنای فارسی.

 


برچسب ها: محمد فؤاد عبدالباقی ، دانلود نرم افزار کتاب ، المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الكریم ،
دنبالک ها: المعجم المفهرس آنلاین ،
آخرین ویرایش: دوشنبه 18 فروردین 1393 09:13 ق.ظ
دیدگاه ها ()
سه شنبه 17 مرداد 1396 05:28 ق.ظ
Great article, totally what I wanted to find.
دوشنبه 16 مرداد 1396 05:17 ب.ظ
excellent submit, very informative. I wonder why the opposite experts of this sector don't understand this.
You should continue your writing. I'm confident, you've a great readers' base already!
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر

درباره وبلاگ


  • با سلام
    با توفیق خداوند متعال , وبلاگ "گفته ها و ناگفته های وحی" فعلا در دو موضوع "تفسیر آیات مشکله و علوم قرآنی" افتتاح گردیده است. از پژوهش گران گرامی و مخاطبان عزیز , عاجزانه تقاضا داریم به علت اهمیت موضوع قرآن چنان که مطلبی نیاز مند توضیح رسایی بود , آن را با ایمیل یا ثبت نظر به اطلاع ما برسانند. هم چنین اگر مطلبی نادرست در وبلاگ درج شده باشد، مارا از نادرستی آن آگاه سازید. با تشکر

نویسندگان

  • علی آقاپور(66)